Krótka odpowiedź
Due diligence marki e-commerce to badanie, w którym kupujący lub inwestor sprawdza, czy to, co widział w prezentacji, zgadza się z księgami, danymi z platform i umowami. Obejmuje finanse, podatki, prawo, operacje i - w e-commerce najważniejszą - jakość przychodu: skąd przychodzą klienci, czy wracają i ile kosztuje ich pozyskanie. Trwa zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, a jego wynik przekłada się bezpośrednio na cenę, gwarancje w umowie i część ceny zatrzymaną w depozycie.
Co znaczy due diligence - i dlaczego to nie tylko angielski żargon
Dosłownie: „należyta staranność”. Polskie prawo ma to pojęcie od dawna. Kodeks cywilny mówi, że dłużnik „obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju (należyta staranność)”, a w działalności gospodarczej określa się ją „przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności” (art. 355)[1].
Przy zakupie przedsiębiorstwa to nie jest teoria. Nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, „chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności” (art. 554 k.c.)[1]. Udokumentowane badanie jest więc dla kupującego nie tylko narzędziem negocjacji, ale też argumentem w ewentualnym sporze z wierzycielem.
Co zawiera due diligence: osiem obszarów
| Obszar | Pytanie, na które odpowiada | Typowe dokumenty |
|---|---|---|
| Finansowe (FDD) | Ile biznes naprawdę zarabia i czy wynik się powtórzy? | Sprawozdania, księgi, rozrachunki, EBITDA znormalizowana |
| Komercyjne (CDD) | Czy rynek, klienci i kanały uzasadniają cenę? | Kohorty, CAC, udział kanałów, dane rynkowe |
| Podatkowe | Czy w spółce nie czeka zaległość lub ryzyko interpretacyjne? | Deklaracje, JPK, interpretacje, ceny transferowe |
| Prawne | Czy spółka ma prawa do tego, co sprzedaje, i czy umowy przetrwają zmianę właściciela? | Umowa spółki, KRS, umowy, znaki towarowe, spory |
| Operacyjne | Czy łańcuch dostaw i logistyka udźwigną plan kupującego? | Umowy z dostawcami, SLA logistyki, zapasy |
| Technologia i dane | Czy sklep, integracje i dane klientów są w porządku? | Dostępy, architektura, zgody marketingowe |
| Regulacyjne | Czy produkty spełniają przepisy swojej kategorii? | Zgłoszenia, etykiety, oświadczenia, certyfikaty |
| Kadry | Kto jest kluczowy i na jakich warunkach pracuje? | Umowy, B2B, zakazy konkurencji |
W małych transakcjach te obszary często zlewają się w jedno badanie finansowo-prawne. W kategoriach regulowanych, jak suplementy diety, osobnego badania wymaga zgodność produktów - piszemy o tym w tekście o ryzykach regulacyjnych w transakcjach i o commercial due diligence marki suplementów.
Lista kontrolna dla e-commerce: czego nie ma w klasycznym badaniu
Standardowe due diligence wymyślono dla fabryk i spółek usługowych. Marka internetowa ma swoje miejsca, w których chowają się problemy:
- Uzgodnienie platformy z księgami.Przychód z panelu sklepu, raportów marketplace’u i operatora płatności musi zgadzać się z księgowością. Różnice to zwroty, anulacje, prowizje - albo coś gorszego.
- Kohorty, nie średnie.Ilu klientów z każdego miesiąca wróciło po 3, 6, 12 miesiącach. Średnia retencja ukrywa, że nowe kohorty mogą być dużo słabsze od starych. Metodę opisujemy w tekście o kohortach retencji.
- Koszt pozyskania według kanałów.CAC liczony z faktur reklamowych, nie z panelu reklamowego. Plus okres zwrotu CAC.
- Zwroty, reklamacje, chargebacki.Według produktów i w czasie. Rosnące zwroty potrafią zjeść marżę szybciej niż drożejąca reklama.
- Zależność od jednego konta.Jaki procent sprzedaży idzie przez jeden marketplace lub jedno konto reklamowe - i na kogo te konta są założone.
- Wiek zapasów.Towar, który leży rok, jest wart mniej niż jego cena zakupu.
- Prawa do treści i marki.Znak towarowy, licencje na zdjęcia, umowy z twórcami i influencerami.
- Dane klientów.Na jakiej podstawie zebrano bazę i czy zgody marketingowe przejdą na nowego właściciela - to trzeba ocenić z prawnikiem, zanim kupujący założy, że baza jest częścią ceny.
- Opinie i oceny.Ich pochodzenie i ewentualne programy zachęt. Kupujący nie chce przejąć problemu wizerunkowego razem z marką.
- Marża kontrybucyjna na zamówieniu.Po produkcie, wysyłce, zwrotach, płatnościach i prowizjach. To liczba, od której zaczyna się rozmowa o wycenie - opisujemy ją w tekście o rentowności marki e-commerce.
Czerwone flagi, które zmieniają cenę
| Sygnał | Co zwykle oznacza | Jak kończy się w umowie |
|---|---|---|
| Przychód w panelu wyższy niż w księgach | Zwroty i anulacje nieujęte w prezentacji | Korekta ceny |
| Nowe kohorty wyraźnie słabsze | Marka kupuje wzrost coraz drożej | Niższy mnożnik lub earn-out |
| Ponad połowa sprzedaży przez jeden kanał | Ryzyko zmiany regulaminu lub algorytmu | Depozyt, warunki zawieszające |
| Znak towarowy na prywatną osobę | Marka formalnie nie należy do spółki | Przeniesienie znaku jako warunek zamknięcia |
| „Jednorazowe” korekty EBITDA co roku | Koszty, które są stałe | Odrzucenie korekt |
| Zaległości publicznoprawne | Ryzyko przejścia odpowiedzialności | Zwolnienia z odpowiedzialności, escrow |
Ile trwa i ile kosztuje due diligence
Nie ma urzędowego cennika ani normy czasu. Na długość i koszt badania wpływają cztery rzeczy: zakres (czy badasz wszystko, czy tylko finanse i prawo), wielkość i złożoność spółki, jakość danych po stronie sprzedającego i tempo, w jakim sprzedający odpowiada na pytania.
Z naszej praktyki przy małych markach e-commerce najwięcej czasu nie pochłania analiza, tylko czekanie na dokumenty. Sprzedający, który ma gotowy data room i uzgodnione dane z platform, skraca badanie z miesięcy do tygodni. Koszt ponosi zwykle zamawiający - kupujący płaci za swoje badanie, sprzedający za swoje vendor due diligence, jeśli je zleca.
Przy większych transakcjach dochodzi kontrola koncentracji. Zgłoszenie do Prezesa UOKiK jest wymagane, gdy łączny obrót uczestników przekracza 1 mld euro na świecie albo 50 mln euro w Polsce (art. 13 ust. 1), z wyłączeniem m.in. przejęć spółek, których obrót w Polsce „nie przekroczył (…) w żadnym z dwóch lat obrotowych poprzedzających zgłoszenie równowartości 10 000 000 euro” (art. 14 pkt 1)[2].
Co dalej z wynikami badania
Raport due diligence rzadko kończy się werdyktem „kupujemy” albo „nie kupujemy”. Zwykle przekłada się na umowę w pięciu miejscach:
- Cena - korekta, gdy znormalizowana EBITDA lub kapitał obrotowy różnią się od założeń z listu intencyjnego.
- Oświadczenia i zapewnienia - sprzedający gwarantuje stan faktyczny, a kupujący ma roszczenie, jeśli okaże się nieprawdziwy.
- Zwolnienia z odpowiedzialności - za konkretne, znane ryzyka, np. spór podatkowy.
- Depozyt - część ceny zatrzymana na pokrycie roszczeń.
- Warunki zawieszające - rzeczy do naprawienia przed zamknięciem, np. przeniesienie znaku towarowego na spółkę.
Jeśli sprzedajesz, liczy się jeszcze jedno: wyniki badania kupującego nie powinny być dla ciebie niespodzianką. O tym, jak przygotować się po stronie sprzedającej, piszemy w tekście jak sprzedać sklep internetowy, a listę dokumentów znajdziesz w checkliście data roomu.
Źródła i przypisy
Cytaty z ustaw pochodzą z tekstów jednolitych wskazanych przy każdym akcie. Przed decyzją sprawdź brzmienie obowiązujące w dniu transakcji w ISAP.